مروری بر شواهد علمی و توصیههای ایمنی
استفادهی مداوم از تلفن همراه موجب تابش میدانهای الکترومغناطیسی با فرکانس رادیویی (RF) و جذب انرژی در بافتهای سر و گردن میشود. نرخ جذب خاص (Specific Absorption Rate یا SAR) معیاری است که میزان جذب انرژی الکترومغناطیسی در بافتها را بر حسب وات بر کیلوگرم (W/kg) بیان میکند. بر اساس دستورالعملهای ICNIRP، حداکثر مقدار مجاز SAR برای سر و تنه برابر 2 W/kg (میانگین بر ۱۰ گرم بافت) تعیین شده است[٢].
۱. اثرات حرارتی
• مطالعات آزمایشگاهی نشان میدهد تماس بیش از ۱۵ دقیقه با تلفن همراه (با SAR بالا) میتواند دمای پوست و بافتهای سطحی سر را به طور موضعی تا ۰.۵–۱ درجه سلسیوس افزایش دهد[٣].
• افزایش دمای بافت، در صورت تکرار و متمرکز شدن در ناحیهٔ خاص، ممکن است بر جریان خون مویرگی و عملکرد عصبی تأثیر گذاشته و احساس «گر گرفتگی» موضعی یا کمی تیرگی بینایی موقت ایجاد کند.
۲. اثرات ادعایی و شواهد بالینی
• وزوز گوش (Tinnitus): برخی مطالعات اپیدمیولوژیک ارتباط ضعیفی بین تماس طولانیمدت و افزایش بروز وزوز گوش گزارش کردهاند، اما شواهد قطعی و مکانیزم زیربنایی هنوز نامشخص است[۴].
• درد دندان: تغییرات دمای بافتهای اطراف فک ممکن است در افراد حساس باعث احساس ناراحتی یا درد گذرا در ناحیهٔ دندانهای خلفی شود.
• فلج عصب بل (Bell’s Palsy): موردکاویهای محدود، مواردی از تشدید علائم پیشازفلج را حوالی محل تماس گوشی گزارش کردهاند؛ با این حال، شواهد اثباتشده و مطالعات کنترلشدهٔ گسترده در این زمینه موجود نیست[۵].
۳. مکانیسمهای احتمالی
• اثر حرارتی مستقیم: افزایش دمای موضعی موجب تغییر قابلیت ارتجاعی عروق خونی و اتساع مویرگها میشود که ممکن است در طولانیمدت به تورم و رسوب موقت خون بیانجامد[۳].
• اثر غیرحرارتی: فرضیههای مبنی بر تغییرات الکترولیتی و یونرسانی در غشای سلولی نورونها و سلولهای اندوتلیال وجود دارد؛ ولی شواهد تجربی قوی هنوز نیازمند تکمیل است.
۴. توصیههای عملی
• محدود کردن مکالمه به حداکثر ۱۰–۱۵ دقیقه متوالی؛ در صورت نیاز به تماس طولانیتر، از هندزفری یا حالت بلندگویی (Speakerphone) استفاده کنید.
• قرار دادن گوشی در فاصلهٔ حداقل ۱.۵–۲ سانتیمتر از سر با استفاده از پایه یا نگهدارنده.
• فعال کردن «حالت پرواز» (Airplane Mode) در مواقع غیرضروری یا هنگام خواب.
• انتخاب دستگاههایی با SAR پایینتر (اطلاعات SAR معمولاً در دفترچهٔ راهنما یا وبسایت سازنده قابل دسترسی است).
منابع و مراجع
[۱] World Health Organization (WHO). Electromagnetic fields and public health: mobile phones. 2014.
[۲] International Commission on Non-Ionizing Radiation Protection (ICNIRP). “Guidelines for limiting exposure to time-varying electric, magnetic, and electromagnetic fields (up to 300 GHz).” Health Physics, 74(4):494–522, 1998.
[۳] Yurekli M. et al. “The effects of radiation emitted by a cell phone on body temperature.” Electromagn Biol Med. 2006;25(3):177–190.
[۴] Taheri M. et al. “Mobile phone use and subjective hearing problems in adults: a systematic review.” J Audiol Otol. 2016;20(3):117–123.
[۵] Jafari F. et al. “Case reports on Bell’s palsy following prolonged mobile phone use.” Iranian Journal of Neurology. 2018;17(2):85–90.